Theo báo cáo của Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ NN&MT), Kế hoạch khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo lĩnh vực thủy lợi, đê điều - phòng chống thiên tai và tài nguyên nước giai đoạn 2026 - 2030 được xây dựng trên cơ sở chủ trương của Đảng, định hướng phát triển ngành và yêu cầu thực tiễn. Điểm mới là chuyển từ cách tiếp cận theo danh mục đề tài sang cách tiếp cận theo nhu cầu quản lý và phát triển.

Trong lĩnh vực thủy lợi, định hướng nghiên cứu tập trung vào ba trụ cột. Thứ nhất là phát triển thủy lợi thông minh, từng bước phát triển các hệ thống thủy lợi thông minh, hiện đại, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, dữ liệu thời gian thực, mô hình dự báo - cảnh báo, hỗ trợ ra quyết định trong quản lý, vận hành, phục vụ đa mục tiêu, bảo đảm an toàn, hiệu quả và bền vững cùng với xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số ngành thủy lợi. Trước mắt, tập trung cho các hồ chứa lớn, quan trọng đặc biệt, liên quan đến an ninh quốc gia (Cửa Đạt, Tả Trạch…) và các hệ thống thủy lợi lớn, liên vùng, liên tỉnh như Bắc Hưng Hải, Dầu tiếng - Phước Hòa….

Thứ hai là quản lý, khai thác hiệu quả, đề xuất chính sách đột phá, thúc đẩy, tạo điều kiện cho các công ty khai thác công trình thuỷ lợi khai thác tối đa tiềm năng, lợi thế, giảm phụ thuộc vào ngân sách nhà nước, tự chủ trong hoạt động tài chính cùng với đổi mới, hiện đại hóa và nâng cao hiệu quả hoạt động. Trước mắt, tập trung đổi mới chiến lược, hoạt động cúa các công ty khai thác công trình thủy lợi theo vùng Bắc, Trung, Nam với quy mô đủ lớn để quản lý, khai thác hiệu quả các công trình, hệ thống công trình thuỷ lợi quan trọng, công trình thủy lợi mà việc khai thác và bảo vệ có liên quan từ 2 tỉnh trở lên.
Thứ ba là nghiên cứu, đầu tư xây dựng các công trình thủy lợi lớn, có tính chất liên vùng, liên tỉnh, đa mục tiêu, nhằm cơ bản hình thành được mạng liên kết nguồn nước hệ thống thủy lợi liên vùng để chủ động tích trữ, điều hoà, cân đối nguồn nước, bảo đảm nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội của từng vùng, từng địa phương; tập trung đầu tư các công trình nước sạch vùng Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên để giải quyết dứt điểm những điểm nóng về nước sạch thời kỳ hạn hán, xâm nhập mặn.
Ở lĩnh vực tài nguyên nước, nguyên tắc cốt lõi là quản lý tổng hợp, thống nhất về số lượng và chất lượng, giữa nước mặt và nước dưới đất, giữa thượng lưu và hạ lưu; phân công, phân cấp rõ trách nhiệm quản lý nhà nước về tài nguyên nước, nguồn nước với trách nhiệm quản lý nhà nước về quy hoạch, xây dựng, vận hành công trình thủy lợi, thủy điện, cấp nước đô thị, cấp nước nông thôn; nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác quản lý nhà nước về tài nguyên nước, đảm bảo an ninh tài nguyên nước quốc gia.
Cùng với đó, điều hòa, phân phối tài nguyên nước là một trong những công cụ cốt lõi trong việc quản lý, sử dụng, bảo vệ các nguồn nước hiệu quả, bảo đảm an ninh nguồn nước; Hiện đại hóa, chuyên nghiệp hóa công tác quản lý tài nguyên nước hướng tới quản trị tài nguyên nước quốc gia trên nền tảng công nghệ số; Phục hồi, làm sống lại các “dòng sông chết”; Chuyển dần từ quản lý bằng công cụ hành chính sang quản lý bằng công cụ kinh tế.
Bên cạnh đó, Luật Tài nguyên nước năm 2023 còn sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng như: quy định về việc đảm bảo duy trì dòng chảy tối thiểu trên sông, ngưỡng khai thác nước dưới đất; quy định về phân vùng chức năng nguồn nước; quy định về phòng, chống sạt, lở lòng bờ, bãi sông, hồ; quy định cụ thể về việc lập, công bố danh mục hồ, ao, đầm phá không được san lấp; quy định về khai thác, sử dụng nước,... Theo đó đã quy định bảo đảm thống nhất quản lý nguồn nước theo lưu vực sông, theo nguồn nước, kết hợp với quản lý theo địa giới hành chính; phân công, phân cấp rõ trách nhiệm quản lý nhà nước về tài nguyên nước, nguồn nước với trách nhiệm quản lý nhà nước về quy hoạch, xây dựng, vận hành công trình thủy lợi, cấp nước nông thôn, thủy điện, cấp nước đô thị.

Phát biểu tại cuộc họp, Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước Châu Trần Vĩnh cho biết, lĩnh vực tài nguyên nước đã đăng ký nhiều nhiệm vụ khoa học công nghệ cho giai đoạn tới, song vẫn còn thiếu định hướng chung. Theo đó, điều quan trọng nhất là phải xác định rõ sản phẩm đầu ra và địa chỉ ứng dụng; nghiên cứu cần xuất phát từ yêu cầu quản lý thực tiễn, tập trung vào các vấn đề lớn như phân bổ nguồn nước, bảo đảm an ninh nước, nâng cao hiệu quả sử dụng và hỗ trợ ra quyết định bằng công cụ số.
Đồng thời, Cục trưởng Châu Trần Vĩnh cũng đề xuất lựa chọn một số bài toán liên ngành để tăng thêm nguồn lực, ưu tiên xây dựng bộ chỉ số quản trị tài nguyên nước, hạch toán nước trong nền kinh tế và phát triển hệ thống dự báo - cảnh báo dựa trên dữ liệu.

Tại cuộc họp, GS.TS Trần Đình Hòa, Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam cho rằng, cơ quan quản lý nhà nước cần giữ vai trò trung tâm trong việc xác định các vấn đề lớn của ngành. Từ đó, các tổ chức khoa học công nghệ sẽ tham gia nghiên cứu theo đặt hàng và chuyển hóa thành sản phẩm cụ thể, có khả năng ứng dụng.

GS.TS Trần Đình Hòa đề xuất xây dựng một chương trình khoa học công nghệ tổng thể cho toàn lĩnh vực nước và phòng chống thiên tai, qua đó tập hợp các bài toán lớn, huy động nguồn lực liên ngành và tổ chức triển khai đồng bộ. Đồng thời, cần đẩy mạnh chuyển đổi số song song với nghiên cứu khoa học, hướng tới hình thành bộ công cụ phục vụ điều hành và ra quyết định. Bên cạnh đó, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao và tăng cường nghiên cứu phục vụ hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý nhà nước, bảo đảm kết quả khoa học hỗ trợ trực tiếp cho công tác quản lý và phát triển bền vững.
Phát biểu kết luận cuộc họp, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh rằng căn cứ pháp lý và thực tiễn cho đổi mới sáng tạo trong ngành nước đã tương đối đầy đủ. Điều cần thiết hiện nay là nâng cao nhận thức và trách nhiệm của từng đơn vị trong việc tổ chức thực hiện. Cùng với đó, đổi mới phải bắt đầu ngay từ cách xây dựng và đăng ký nhiệm vụ khoa học công nghệ. Các đề tài cần được thiết kế theo hai hướng rõ ràng: một là nghiên cứu cơ bản phục vụ chiến lược dài hạn; hai là nghiên cứu ứng dụng giải quyết các vấn đề cấp bách. Trong đó, ngành cần tập trung vào những “điểm nghẽn” then chốt như phân bổ và chất lượng tài nguyên nước, tiết kiệm và hiện đại hóa hệ thống thủy lợi, cũng như nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo thiên tai.

Thứ trưởng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số, coi đây không chỉ là việc ứng dụng thiết bị hay phần mềm, mà là quá trình thay đổi phương thức quản trị. Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số phải là hỗ trợ ra quyết định, nâng cao hiệu quả vận hành công trình và quản lý ngành.
Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp cũng yêu cầu các đơn vị phối hợp xây dựng những “bài toán lớn” của ngành, huy động sự tham gia của cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường, doanh nghiệp và địa phương. Đồng thời, Thứ trưởng giao Vụ Khoa học và Công nghệ khẩn trương rà soát, sắp xếp lại danh mục nhiệm vụ, xác định rõ mục tiêu, sản phẩm và đơn vị chủ trì. Các nội dung trọng tâm như an ninh nguồn nước xuyên biên giới, dự báo - cảnh báo sớm tài nguyên nước, xây dựng cơ sở dữ liệu ngành và chuyển đổi số phải được ưu tiên trong kế hoạch. Theo đó, việc xây dựng tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật ngành cần được đẩy mạnh để tạo nền tảng pháp lý cho đổi mới sáng tạo.

Theo Cục Quản lý Tài nguyên nước - Bộ NN&MT